Fire Oranı Nasıl Hesaplanır? Market ve Gıda Esnafı İçin Fireyi Azaltma Rehberi

Fire oranı, bir dönemde bozulan, tarihi geçen, kırılan ya da kaybolan ürünlerin maliyetinin aynı dönemin KDV hariç net satışına bölünüp 100 ile çarpılmasıyla bulunur. Ayda 600.000 TL net satış yapan ve 12.000 TL'lik ürünü fire veren bir marketin fire oranı %2'dir. Tek bir ürünün firesi ise o üründen alınan miktara göre hesaplanır. 300 kilo domates alıp 33 kilosunu atan bir manavın domates fire oranı %11'dir.

Fire küçük bir yüzde gibi görünür ama kârın üzerinden düşer. Brüt kâr marjı %20 olan bir markette 12.000 TL'lik fireyi telafi etmek için 60.000 TL ek satış gerekir. Bu yazıda fireyi nasıl ölçeceğinizi, nereden geldiğini nasıl bulacağınızı ve nasıl azaltacağınızı anlatıyoruz.

Fire nedir, kayıptan farkı ne?

Fire, ticari hayatın doğal akışı içinde ortaya çıkan ve satılamayan ürün kaybıdır. Esnafın karşılaştığı fireler beş grupta toplanır.

• Bozulma. Manav ürünlerinin çürümesi, ekmeğin bayatlaması, sütün ekşimesi.
• Tarih geçmesi. Son tüketim tarihi geçen ve satışı yasak olan ürünler.
• Hasar. Kırılan kavanoz, ezilen ambalaj, yırtılan paket.
• Ağırlık kaybı. Tartılı ürünlerin su kaybetmesi, etin vitrinde kuruması, ayıklama sırasında atılan kısım.
• İkram ve personel tüketimi. Tadım, ikram ya da çalışanların tükettiği ürünler.

Hırsızlık ve sayım farkı ise fire değil kayıptır. İkisini ayrı izlemek gerekir, çünkü fire satın alma ve saklama sorunudur, kayıp ise kontrol sorunudur. Aynı kalemde toplandıklarında hangisinin büyüdüğü görünmez.

Fire oranı nasıl hesaplanır?

İki farklı fire oranı vardır ve ikisi farklı soruya cevap verir.

İşletme fire oranı (%) = Dönemin fire tutarı (maliyet) ÷ Dönemin net satışları × 100

Ürün fire oranı (%) = Fire miktarı ÷ Alınan miktar × 100

İşletme fire oranı dükkânın genel durumunu, ürün fire oranı ise sorunun hangi rafta olduğunu gösterir. Fire tutarını her zaman alış maliyetiyle hesaplayın. Satış fiyatıyla hesaplanan fire, kaybı olduğundan büyük gösterir ve geçmiş aylarla karşılaştırmayı bozar.

Aşağıda bir mahalle marketinin bir aylık ürün grubu tablosu var.

Tablonun en önemli dersi şudur. En yüksek fire oranı domateste, en yüksek fire maliyeti ise yoğurttadır. Oran sorunun nerede başladığını, tutar ise önce nereye bakılması gerektiğini söyler.

Fire kârı ne kadar etkiler?

Fire doğrudan brüt kârdan düşer. Bu yüzden asıl soru "ne kadar ürün attım" değil, "bu fireyi geri kazanmak için ne kadar daha satmam gerekir" sorusudur.

Fireyi telafi için gereken ek satış = Fire tutarı ÷ Brüt kâr marjı

Marjı düşük olan işletmede fire çok daha pahalıdır. Gıda perakendesinde marjlar dar olduğu için yüzde birlik bir fire azalışı, çoğu zaman yeni müşteri bulmaktan daha hızlı kâr getirir. Brüt kâr marjının nasıl hesaplandığını brüt kâr ve net kâr rehberimizde anlattık.

Fire nasıl kayıt altına alınır?

Fireyi azaltmanın ilk şartı her fireyi kaydetmektir. Kayıt olmadan fire ay sonunda sayım farkı olarak görünür ve kaynağı bulunamaz. İyi bir fire kaydında beş bilgi bulunur.

1. Ürün ve varsa parti ya da son kullanma tarihi
2. Miktar ya da ağırlık
3. Alış maliyeti
4. Fire nedeni (bozulma, tarih, hasar, ağırlık kaybı, ikram)
5. Tarih ve kaydı yapan kişi

Fire nedeni kaydedilmezse çözüm de bulunamaz. Tarih geçmesinden gelen fire sipariş miktarını, bozulmadan gelen fire saklama koşullarını, hasardan gelen fire raf düzenini işaret eder.

Son tüketim tarihi ile tavsiye edilen tüketim tarihi farkı

Gıdada iki farklı tarih vardır ve fire kararını doğrudan etkiler.

• Son tüketim tarihi (STT ya da SKT) et, süt ve balık gibi çabuk bozulan ürünlerde kullanılır. Bu tarihi geçen ürünün satışı yasaktır ve piyasada bulunması idari para cezasına yol açar. Bu ürünler fire olarak kaydedilip imha edilmelidir.
• Tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT) makarna, bakliyat, bisküvi ve konserve gibi ürünlerde kullanılır ve güvenliği değil kaliteyi gösterir. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın düzenlemesine göre TETT'si geçen bazı ürünler, uygunluğu kontrol edilmek, diğer ürünlerden ayrılmak ve tüketici açıkça bilgilendirilmek koşuluyla ayrı bir reyonda satılabilir.

TETT'si yaklaşan ürünü ayrı reyonda indirimle satmak, onu fireye yazmaktan çoğu zaman daha kârlıdır. Mevzuat değişebileceği için uygulamadan önce il tarım ve orman müdürlüğünün güncel duyurularını kontrol edin.

Fire ve vergi

Muhasebe açısından olağan ticari süreçte oluşan fire ile çalınma ya da afet gibi nedenlerle oluşan zayi farklı işlem görür. Zayi olan mallarda daha önce indirilen KDV'nin düzeltilmesi gerekebilir. İmha edilen ürünler için tutanak tutun ve hangi kaydın gerektiğini mali müşavirinizle netleştirin.

Fire nasıl azaltılır?

Fireyi azaltan uygulamaların çoğu ek maliyet gerektirmez, yalnızca düzen ister.

• İlk giren değil, ilk bozulan önce satılır. Rafa yeni ürün dizerken eski tarihli ürünleri öne alın. Bu yönteme FEFO (ilk tarihi dolan ilk çıkar) denir ve son kullanma tarihli ürünlerde ilk gelen ilk çıkar kuralından daha etkilidir.
• Siparişi satış hızına göre verin. Bir üründen günde ortalama ne kadar sattığınızı, tedarikçinin kaç günde getirdiğini ve küçük bir güvenlik payını hesaba katın. Alışkanlıkla verilen sipariş, tarih fireyi büyütür.

Sipariş miktarı = Günlük ortalama satış × (Tedarik süresi + Sonraki siparişe kadar gün) + Güvenlik stoku - Eldeki stok

• Tarihi yaklaşan ürünü erken satın. Son tüketim tarihine iki üç gün kalan ürün için indirim, aynı ürünü fireye yazmaktan daha az kayıptır.
• Soğuk zinciri ölçün. Dolap sıcaklığı her gün belirli saatlerde kaydedildiğinde arıza ya da kapı açık kalması fire oluşmadan fark edilir.
• Manav reyonunu günde iki kez ayıklayın. Tek bir çürük ürün yanındaki ürünlerin de bozulmasını hızlandırır.
• Ürün bazında fire hedefi koyun. Her grup için kabul edilebilir bir fire oranı belirleyin ve hedefi aşan grubu haftalık kontrol edin.

ActLedger Esnaf fireyi nasıl takip eder?

ActLedger Esnaf market, manav, kasap, fırın ve kafeler için fireyi satışla aynı yerde izler.

• Nedenli fire kaydı. Her fire ürün, miktar, maliyet ve nedeniyle kaydedilir. Hangi ürün grubunda hangi nedenin büyüdüğü görünür.
• Parti ve son kullanma tarihi. Ürün parti parti izlenir, satış önce tarihi dolacak partiden düşer, tarihi yaklaşan ürünler önceden uyarılır.
• Sipariş önerisi. Önerilen sipariş miktarı, ürünün satış hızından ve tedarikçinin teslim süresinden hesaplanır ve tedarikçiye WhatsApp ile gönderilebilir.
• Soğuk zincir kaydı. Dolap sıcaklıkları kaydedilir, sınır dışı ölçüm hemen uyarı verir ve kayıt yazdırılabilir.
• İsraf Radarı. Fire, bekleyen stok ve diğer israflar kartlar halinde önünüze gelir.

Fire hiçbir zaman sıfır olmaz, ama ölçülen fire küçülür. Her hafta kendi fire oranına bakan esnaf, bu oranın birkaç ay içinde düştüğünü görür.

Sıkça Sorulan Sorular

Fire oranı nasıl hesaplanır?

Dönem içinde fire olan ürünlerin alış maliyetini aynı dönemin KDV hariç net satışına bölüp 100 ile çarparsınız. Tek bir ürün için ise fire miktarını o üründen alınan miktara bölersiniz.

Markette normal fire oranı kaçtır?

Tek bir doğru oran yoktur, ürün grubuna göre büyük farklar vardır. Manav ve unlu mamullerde fire yüksek, paketli kuru gıdada çok düşüktür. En doğru karşılaştırma, kendi işletmenizin geçen ayki oranıyla yapılandır. Oran artıyorsa sipariş miktarına, saklama koşullarına ve raf düzenine bakın.

Fire ile kayıp arasındaki fark nedir?

Fire, bozulma, tarih geçmesi, hasar ya da ağırlık kaybı gibi ticari süreçte oluşan kayıptır. Hırsızlık ve sayım farkı ise kayıptır. İkisi ayrı izlenmelidir, çünkü çözümleri farklıdır.

Son kullanma tarihi geçen ürün satılabilir mi?

Son tüketim tarihi geçen ürünün satışı yasaktır ve fire olarak kaydedilip imha edilmelidir. Tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT) geçen bazı ürünler ise uygunluğu kontrol edilerek, diğer ürünlerden ayrılarak ve tüketici bilgilendirilerek ayrı reyonda satılabilir.

Fireyi telafi etmek için ne kadar satış gerekir?

Fire tutarını brüt kâr marjına bölersiniz. Brüt kâr marjı %20 olan bir işletmede 12.000 TL'lik fireyi telafi etmek için 60.000 TL ek satış gerekir.

Fire nasıl azaltılır?

Her fireyi nedeniyle kaydedin, tarihi önce dolan ürünü önce satın, siparişi satış hızına göre verin, tarihi yaklaşan ürünü indirimle erken satın ve soğutucu sıcaklıklarını her gün ölçün.